JoomlaTemplates.me by Discount Bluehost

2003 - 13th international Balint Congres - Berlin - Germany

Categorie: IBF

The Doctor, the Patient and their well-being-world wide.

13e internationaal Balint congres in Berlijn van 1-5 oktober 2003.

Woensdagmorgen, kwart over zes: vertrek naar het Balint congres. In Amsterdam ontmoeten we elkaar, Jos komt uit Nuenen, is die ochtend in het holst van de nacht opgestaan om de internationale trein naar Berlijn te kunnen halen. We zien elkaar op het Centraal Station. Gedurende de ruim acht uur durende treinreis praten we bij over onze wederzijdse praktijk, en wat we verwachten van het congres in Berlijn. Voor Jos is het de eerste keer, ik was eerder in Boedapest samen met Frans Braams en Heert Dokter, later in Oxford en SloveniÎ. De treinreis is fascinerend, geleidelijk bereiken we ons doel. In tegenstelling tot de TGV stopt deze internationale trein nog in veel steden en dorpjes onderweg. We komen aan op Berlijn Zoo en nemen de S-Bahn naar Friedrichshafen, ooit de grens van Oost- naar West Berlijn. Ik was hier in '93, Jos in '76. Er is veel veranderd. De stad bruist van de nieuwbouw, we logeren in de Albrechtsstrasse, dichtbij ons congrescentrum in het Kaiserin Friedrich Haus, in de Charite, het beroemde Universiteits ziekenhuis van Berlijn. Robert Koch deed hier zijn beroemde ontdekkingen over de cholera bacterie, en vele grootheden uit de medische geschiedenis werkten hier met hem! Die middag hebben we een paar uur de tijd om te acclimatiseren, dus trekken we er samen op uit om de stad te verkennen. We lopen langs de Reichstag, komen bij de Brandenburger Tor, zien daar alle Internationale beren in vele vrolijke kleuren, die de landen van de wereld representeren, en lunchen op de boulevard Unter den Linden. Een heerlijk herfstzonnetje kleurt de bomen in prachtige herfsttooi. Na een mooie wandeling komen we tenslotte terug in ons hotel, en maken ons op voor de inschrijving en ontvangst op ons congres. Heide Otten, internationaal President van de Balint

Federatie heet ons welkom, en bij een smakelijke maaltijd in de restauratie van het ziekenhuis maken we kennis met elkaar. 165 deelnemers, uit 26 landen, sommigen hebben hun partner meegenomen. De voertaal is Engels. We krijgen alle lezingen in een boekje, volledig uitgewerkt. Voor hen, die dit toch nog moeilijk kunnen volgen, is er een Duitse of Franse vertaling voor handen. Fantastisch en professioneel georganiseerd!

Het congres

Donderdagochtend half negen. We beginnen met een concert voor dwarsfluit, klavecimbel en barokcello, van Jean-Marie Leclair (1697-1764). Het voelt als een warm welkom, in deze historische zaal. Na een half uur houdt John Salinsky, general practitioner in London, secretaris van de Internationale Balint, een historische voordracht (1) , en schetst hoe Michael Balint, de leerling van Sandor Ferenczi in Boedapest, in de oorlog als Jood naar London komt, en daar samen met zijn vrouw Enid een gespreksgroep start voor gp's. Met als doel de emotionele context van de arts-patient relatie beter te kunnen begrijpen. Hij schrijft dan zijn boek: The Doctor, his patient and the Illness (1957). Hij schrijft daarover:"What is needed is an emotionally free and friendly atmosphere in which is possible to face the realisation that one's actual behaviour is often entirely different from what it was intended to be, and from what one has always believed to be." Hij beschrijft, hoe we beter leren luisteren naar de patient, profiteren van de steun en interesse van onze collega's, we het menselijk aspect in ons vak beleven, en leren om te gaan met de emoties van de patient en van ons zelf.  Zo worden we toleranter naar moeilijke patiÎnten, en vermijden we dat we moeilijk benaderbaar zijn in ons vak. We houden we ons zelf op deze manier fris, en voorkomen zo burn out.                                           

Benjamin Maoz, hoogleraar psychiatrie in Israel (2) , heeft hier veel ervaring mee. In IsraÎl wordt de deelname aan een Balintgroep betaald door de verzekeraars, die hebben geconstateerd, dat dit burn-out bij artsen voorkomt. In IsraÎl nemen niet alleen artsen, maar ook verpleegkundigen deel aan deze intervisiegroepen. Dit leidt tot wederzijds begrip, en een betere samenwerking. Hij illustreert zijn verhaal aan de hand van een casus, waarin dokter K. een patient ontmoet, die na een leven vol strijd door een CVA getroffen wordt, en dood wil. De onmacht en strijd van de patient en de dokter werkt hij uit, waarin hij laat zien wat de Balintgroep voor de collega in deze context heeft kunnen betekenen. Een ontroerend en prachtig voorbeeld van de arts patient relatie. G¸nther Bergmann, Md in Oostenrijk (3) vertelt over een onderzoek, waarin jonge medici, die hun opleiding hadden afgerond, toelichten waarom ze niet verder gingen met klinisch werk, Hun antwoord was veelal dat ze niet hadden gekozen voor de papieren rompslomp, daarin teleurgesteld waren en dus hun vak verlieten. Hij voert een fel pleidooi de arts patient educatie een volwaardige plaats te geven in de medische opleiding, om zo de juist emotioneel begaafde studenten in de gezondheidszorg te behouden voor het vak.

Michelle Moreau, psychotherapeute en Balint begeleider in Frankrijk (4)  vertelt over de start van Balint intervisiegroepen in 1920, in het licht van de naderende wereldoorlog Tevens licht ze de relatie met de psychoanalyse toe. Marzio Sabbioni, uit Zwitserland, vertelt over zijn ervaringen met buitenlandse werknemers. (5) 20% va de Zwitserse bevolking is immigrant, deze populatie somatiseert aanzienlijk meer dan de doorsnee Zwitserse bevolking.

Na deze indrukwekkende voordrachten wacht een heerlijke warme maaltijd. We schuiven bij elkaar aan en wisselen ervaringen en impressies uit. In de hal hangen lijsten met de indeling van de vijf Balintgroepen die samengesteld zijn uit leden van een bepaalde taalgroep: Engels, Duits, Frans, en Pools. We maken een wandeling in de omgeving van de universiteit, en komen om twee uur uitgerust terug voor het middag gedeelte.

Om in de stemming te komen volgt na de lunch een fish-bowl groep: twaalf deelnemers onder leiding van een Balintgroep leider en een co-leider demonstreren hoe een Balintgroep werkt. Een van de deelnemers brengt een casus in, en stelt zijn vraag aan de groep; dan volgen wat verhelderende vragen, waarop de inbrenger achterover leunt. De andere groepsleden proberen zich een beeld te vormen van wat zich afspeelt in de praktijk van hun collega, wat hen belemmert, en waar hij voordeel aan zou kunnen hebben. De (co) leiders begeleiden dit proces. Na zo'n drie kwartier vraagt de begeleider de betreffende collega weer bij de groep te komen, waarop ze met elkaar hun ervaringen delen. Diegenen, die toeschouwer zijn bij deze fishbowl groep spiegelen wat ze gezien hebben, zodat iedereen ervan leren kan. Het is spannend, velen hebben dit al eens gedaan, maar als het de eerste keer is voel je de spanning groeien. De sfeer van vertrouwen maakt dat uiteindelijk toch de veiligheid ervaren wordt, die vereist is voor persoonlijke ontboezemingen.

Na een pauze, met thee en koekjes, gaan we zelf aan de slag. We volgen onze Balint begeleider naar onze gespreksgroep. Ik neem deel aan een Engelse groep, Jos volgt een Duitse. Mijn groep wordt geleid door dr. Heather Suckland, een Engelse GP die ik nog uit Oxford en SloveniÎ ken. Ook Margaretha Stubbe, de oudste vrouwelijke deelnemer, die in Duitsland de Balint intervisie mede heeft opgezet, neemt deel. Verder zie ik collega's uit KroatiÎ, Finland, Sao Paolo, Duitsland, Letland, Zweden en de USA. Wie zal iets inbrengen? Voelen we ons veilig genoeg  om aan elkaar te vertellen waar we mee rond lopen? De collega uit Sao Paolo, een kinderpsychiater, vertelt over een kind in een gezin, dat mishandeld wordt, en zijn rol naar de ouders toe. Waar zijn Engels hapert, valt de gespreksleider hem bij. Het is muisstil. Ruim een kwartier luisteren we, dan vraagt de gespreksleider hem even naar achter te leunen, en kunnen we reageren, we associÎren, en leven ons in zijn situatie in. Na bijna een uur vraagt Heather hem om weer in de groep te komen, en ronden we de intervisie af. Hij bedankt ons voor het luisteren, en reageren, wij danken hem voor zijn inbreng. Het voelt goed, we vinden elkaar op wezenlijke collegiale en intermenselijke gronden. De komende twee dagen komen we weer bijeen, zelfde plaats, zelfde uur, zelfde samenstelling. Zo groeit de groep, en de veiligheid, zodat ook een wat intiemer niveau bereikt wordt.

Na afloop gaan Jos en ik eten met collega's uit Frankrijk en Zweden, die we die dag hebben leren kennen. Na een waardevolle dag gaan we terug naar ons hotel en vallen voldaan in slaap.

Vrijdag 3 oktober

Michel Delbrouck (5) , huisarts psychotherapeut in Belgie vertelde over zijn studie over burn-out. Hij haalde een citaat aan uit Martin Winkler's tekst in Maladie de Sachs (1998):"Medicine is an illness, that strikes all doctors in an unequal manner. Some gain lasting benefits. Others decide one day to give it up, because this is the sole possibility of cure - at the cost of some scars. Whether one wishes it or not, none is always a doctor. But one is not obliged to compensate for the others, and one is not, one is no longer, obliged to break down!"

Hij haalde als belangrijkste oorzaak voor burn out aan: De impact van veelvuldige traumatische ervaringen van clienten / patienten,  het specifieke karakter van het medisch vak, de keuze die de dokter zichzelf daarin stelt, en de fysieke en psycho-emotionele isolatie in het werk. Hij stelt dat de aanvaarding van de grenzen van de mogelijkheden de dokter van deze onmogelijke last zou kunnen bevrijden, zodat burn out voorkomen wordt.

Vervolgens vertellen collega's uit IsraÎl, Engeland, Zweden, Zwitserland en Hongarije de diverse ervaringen met Balintgroepen van artsen en verpleegkundigen in hun land. In al die lezingen wordt benadrukt, hoe veel steun met name in traumatische ervaringen de deelnemers van elkaar ontvangen, en hoe louterend dit naar elkaar toe werkt. Het geeft een goed gevoel, we spreken andere talen, leven in verschillende culturen, maar het is verrassend hoeveel gemeenschappelijks we delen. Daarnaast kan in zo'n Balintgroep ook de vreugde van het vak gedeeld worden. Het is een kunst de positieve zijde te zien. De momenten dat we genieten en lachen tijdens het contact met een patient, het trotse gevoel, bij een geslaagde bevalling of chirurgische ingreep, de bevrediging die een goed geÎindigd ziekbed geeft(6). Sotiris Zalidis, huisarts in London (7) , die geboren is uit Griekse ouders, die naar Engeland zijn geÔmmigreerd, brengt een casus in. Hij  beschrijft hoe hij in 1992 door dr. Alexis Brook, de gastspreker op het jaarlijks Balint congres in London, attent was gemaakt op het belang van emotionele ontregelingen  en stress bij oog problematiek (8). Samen met dokter Brook startte hij een trial waarin hij zocht naar deze relatie bij blepharitis en waterige ogen. Hij presenteerde de resultaten uiteindelijk op een symposium in het Moorfields Eye Hospital (9). Deze resultaten waren zo succesvol, dat een tweede studie volgde (11). Hierop werd in Engeland "the Eye and Mind Society"opgericht in 2001, om zo alle professionals samen te brengen die interesse hebben in de emotionele problemen van patiÎnten met oogproblemen.

Hij vertelt over Laura, een Spaanse vrouw van ruim zestig jaar, de een na jongste uit een gezin met 16 kinderen, die als tiener naar London is gekomen. Hij kent haar 15 jaar met  veel somatische klachten: urticaria, angioneurotisch oedeem, spanningshoofdpijn, ulcus duodeni, constipatie, buikpijn, rugpijn, seborrhoisch eczeem, hyperventilatie, vertigo, pijnlijke ogen, blepharitis waterige ogen en fibromyalgie. Aanvankelijk kwam ze voor een middeltje, dat haar klachten op korte termijn kon oplossen. Hij zag haar vrijwel elke week.Toen hij zich realiseerde, dat zijn conventionele aanpak geen resultaat opleverde, gooide hij het over een andere boeg. Hij nodigde haar uit voor een aantal dubbele afspraken, waarbij hij haar vroeg om eens over haar leven te komen praten, teneinde meer vat te krijgen op haar klachten en symptomen. Deze behandeling duurde 4 jaar (10). In deze periode realiseerde zij zich geleidelijk, dat een groot aantal fysieke symptomen gerelateerd was aan de  fysiologische reacties van haar emoties, op dat moment namen ze in aantal af! Sinds 1992 kwam ze slechts 1x/ maand naar de praktijk! Ze krijgt dan een dubbel consult, en met enige bemoediging kan ze praten over belangrijke gebeurtenissen in haar leven, zodat ze geen lichamelijke symptomen meer hoeft voor te wenden om aandacht  te vragen.

Op 12 september 2001 klaagt ze over tranende ogen.Ze was al naar de eerste hulp gegaan bij de afdeling oogheelkunde van het ziekenhuis, waar ze haar hadden behandeld voor een blepharitis. Helaas zonder resultaat. Ze vroeg opnieuw naar een verwijzing. Ze veronderstelde dat ze een blokkade had van de traanbuisjes. Dokter Z. krijgt argwaan. Hij vroeg haar of ze soms veel gehuild had. Was ze door iets van slag geraakt? (12). Ze vertelde daarop Dat ze de twin towers in New York ineen zag exploderen op de TV, en was gaan huilen. Wel drie maanden had ze last gehouden van tranende ogen, en zo zei ze: "Ik ben geen type dat gauw huilt!" Tevens vertelde ze dat haar dochter Sally 3 maanden zwanger was, en zo zei ze: "het is toch geen tijd om kinderen groot te brengen!". Dokter Z. legt verband tussen haar innerlijke bezwaar tegen de bevalling en de blokkade van de traanbuizen, hetgeen beschreven is door dr William Inman, een Engelse oogarts, die tevens psychotherapeut is (13). De oogspecialist onderzocht haar en vond een blokkade van de traanbuisjes. Ondanks een chirurgische behandeling bleven de ogen tranen tot het moment dat de baby's ter wereld kwamen!  Toen had dokter Z. opnieuw een gesprek met haar. Ze vertelde over de eerste zwangerschap en bevalling van haar dochter Sally, die bijna gestorven was door onoplettendheid van de dokters, die de bevalling leidden. Zij had hen als moeder toegeschreeuwd dat haar dochter lag dood te bloeden, en pas toen deden ze iets. Toen Sally opnieuw zwanger werd droeg ze al die maanden de angst met zich mee dat het opnieuw fout zou gaan! En als Sally dood gaat, ga ik ook. Want ze betekent alles voor mij!  De tranende ogen verdwenen, maar 2 maanden na de geboorte van Sally's kind kreeg ze pijn in haar hele lichaam en stelde de reumatoloog de diagnose fibromyalgie. Dokter Z. nodigde haar opnieuw uit voor een aantal gesprekken. Hij kwam tot de ontdekking, dat Laura ook graag 2 baby's gehad had, en pas toen bekende ze dat ze een abortus provocatus had gehad voor de geboorte van haar eerste kind Sally. Ze had hier nooit met iemand over gepraat. Al die jaren had ze haar geblokkeerd verdriet voor zichzelf gehouden. Deze abortus ontkend. Na deze laatste bekentenis leek een last van Laura's schouder gevallen, ze kwam slechts incidenteel naar de praktijk. De somatisatie was doorbroken.

Na de koffie pauze houden 2 studenten een voordracht over hun werk: Barbara Jugowar, klinisch psychologe, uit Polen en Ita Zedkova, medisch studente uit Tsjechie vertellen over de effectiviteit van Balint training bij studenten, en de vaardigheids training in slecht nieuws gesprekken. Ze illustreren dit met onderzoek gegevens. In de landen in Oost Europa, waar lang weinig geld was voor technische verbetering van de zorg hebben de artsen en psychologen altijd veel geÔnvesteerd in de arts patient communicatie.

Daarna krijgen 3 studenten de Ascona prijs. Boris Luban-Plozza uit Tessine, Zwitserland stelde deze prijs in om jonge studenten te stimuleren naar de rol van hun emoties te kijken, en hiermee tijdens hun studie aan de slag te gaan. Tim Niemeyer uit Marburg Duitsland, wint de eerste prijs met zijn voordracht 'Wohlan denn Herz', waarin hij zijn eerste ervaring beschrijft met een verpleeghuispatient, die uiteindelijk sterft. Hij vertelt over de gesprekken met deze heer N., die een wezenlijke bijdrage hebben geleverd aan zijn medische attitude en zijn leven. Hij besluit met het gedicht van Hermann Hesse: Stufen (14).

Monica Constantinescu, 3e jaars medisch studente uit Roemenie, vertelt over haar vader, die kanker kreeg, en zijn emoties nauwelijks met zijn gezin kon delen. Hij overwon zijn ziekte, maar zij leerde er veel van. Hoopt dat in de praktijk te brengen in haar werk als dokter in opleiding (15). Istvan Gyˆri, 3e jaars medisch student uit Hongarije (16) won de derde prijs met een beschrijving van zijn eerste klinische ervaring in een ziekenhuis, waar hij een zieke man van zijn eigen leeftijd tegen kwam. Hij vertelt zijn verhaal, en krijgt een warm applaus. Prof. dr Ernst Petzholt uit Aachen reikt de prijzen uit. Elk jaar kunnen studenten hun ervaringen op schrift stellen en insturen, wie weet een volgend jaar een Nederlandse student?  Marian Wagner, huisarts in Stroe, won voor Nederland ooit de Ascona prijs. (17).

De middag wandel ik met een collega door Berlijn, werk wat aantekeningen uit en neem om vijf uur 's middags weer deel aan mijn Balintgroep. Daar breng ik een casus in over een chronisch zieke patiÎnte met een vraag over hulp bij het beÎindigen van haar leven. Ik kom er zelf niet uit, maar in deze omgeving krijg ik veel aandacht en begrip, ik ben dankbaar voor de empathie en ga opgelucht weer verder. 's Avonds eten we met een collega uit Letland, en drie Zweedse collega's in een Alt Berliner restaurant, we sluiten vriendschap, en beloven contact te houden.

Zaterdag 4 oktober

De ochtend wordt besteed aan voordrachten over Balint research. Zijn Balint dokters andere dokters? Hebben de patiÎnten er baat bij? Houden de dokters het langer vol? Hoe word je een goede Balint leider? Kan ook de huisarts een Balintgroep leiden?  We krijgen een overzicht van onderzoek in Duitsland, Denemarken, KroatiÎ, Rusland, Zwitserland en de USA.  Het is veelbelovend, maar nog niet wetenschappelijk onderbouwd. Kost jaren werk, het is niet eenvoudig de arts-patient processen vast te leggen in harde cijfers, maar de volgende conclusies lijken getrokken te mogen worden:

De dokters, die een Balint training volgen hebben hiervan profijt in hun werk. Ze hebben een holistische benadering naar de patient, omdat ze in hun Balint training oog hebben leren krijgen voor de psychologische achtergronden van ziekte syndromen.  De attitude naar psychotherapeutische interventies bij hun patiÎnten is veranderd, ze staan er meer open voor.

Wat de Balintgroep zelf betreft: niet de leider, maar de kwaliteit van de verschillende deelnemers bepaalt de waarde van de groep. De leider faciliteert slechts. Naarmate de groep langer bij elkaar is wint deze aan kwaliteit.Goede groepsleiders zijn bescheiden in het stimuleren van de groep, zorgen voor een veilig klimaat, en gebruiken hun inzichten in het faciliteren van de groepsprocessen, zonder daarbij autoritair te worden.Balint werk is een investering in je professionele leven.

Die ochtend worden diverse varianten op de Balintgroep besproken: intervisie groepen met imaginatie, psychodrama, skulptuur en prismatische groepen. Zelf neem ik deel aan een psychodrama groep, ook hier is een binnen en buitenkring. Heide Otten begeleidt deze groep gedurende anderhalf uur. Wat met woorden niet duidelijk wordt komt in het psychodrama heel duidelijk naar voren. De huisarts die de casus inbrengt mag de personen in de groep regisseren, om zo uit te beelden waar hij in de casus tegenaan loopt. Het geeft veel inzicht in mogelijkheden en beperkingen. Deze psychodrama inbreng komt in plaats van de associatieve fase van de casus. Het is een heel intense ervaring, en kan een goede aanvulling zijn als de traditionele methode te weinig inzichten oplevert! (18) (19).

Zaterdag middag presenteren diverse afgevaardigden uit "jonge Balint landen"een poster over de ervaringen in hun land. Juris Batnya M.D., psycho-analytisch therapeut en president van de Balint Federatie in Letland vertelt over een enthousiaste groep huisartsen en specialisten die regelmatig bijeen komen. In 2006 hoopt hij in Letland een internationale bijeenkomst te organiseren (e-mail Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. ), waarvoor hij ons allerhartelijkst uitnodigt. De voertaal zal Engels zijn.

's Middags bezichtigen we het Charite hospitaal in Berlijn. Het is prachtig gerestaureerd, de diverse medische disciplines zijn nog in aparte gebouwen onder gebracht. Onder deskundige leiding krijgen we een toelichting over de historie van dit ziekenhuis in Berlijn. Indrukwekkend! Anderen krijgen een sight seeing door de stad, en wie zelf liever de stad verkent krijgt zo ook een paar uur de gelegenheid erop uit te trekken. Het wordt een middag van netwerken.

In de namiddag komen de Balintgroepen voor de derde keer bijeen. Het voelt heel vertrouwd. Dat is ook te merken aan de diepgang van de discussie, met een dankbaar gevoel sluiten we de middag af. Rijker geworden, en klaar voor onze feestavond. Met zang en dans  sluiten we het congres af, velen hebben nieuwe vrienden gemaakt. Collega's die elkaar veel te vertellen hebben, en we maken plannen voor het volgend congres in 2005.Waar dat zal zijn horen we morgen.

Zondagmorgen is vergadering van de Internationale Balint Federatie. Alle landen leveren hun afgevaardigden. Jos en ik vertegenwoordigen Nederland. We constateren, dat we in ons land moeite hebben een Nederlandse Balint Federatie op te richten. De accreditering van de Balintgroepen is niet afhankelijk van het eventuele lidmaatschap van deze Federatie.  In andere landen speelt de Federatie een centrale rol bij het organiseren van groepen en het accrediteren van de bijeenkomsten. Ook worden de intervisiebijeenkomsten geaccrediteerd voor zowel deelnemers als groepsleiders. We hebben dit naar voren gebracht. Indien we willen kunnen we van heide Otten, President van de Internationale Federatie, of Heather Suckland, secretaris m.i.v. 2003, ondersteuning krijgen bij het oprichten van de Nederlandse afdeling. Voorlopig is het heel goed geweest dat we er waren, we blijven in contact.

Het 14e internationale Balint congres zal in 2005 in Zweden, Stockholm gehouden worden. Allen zijn welkom, groepsleden en begeleiders. Het is een inspirerende ervaring, we kunnen het van harte aanbevelen!

Marieke van Schie, huisarts te Leiden.

Literatuur:

  1. John Salinsky (UK), General practitioner and general secretary of the International Balint Federation 2003,  Fiat Lux: the history of the Balint movement.
  2. Benjamin Maoz MD PhD Professor (emeritus) of Psychiatry, Israel Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.      Balint groups as a way to prevent 'Burn-out' of physicians.
  3. G¸nther Bergmann MD, AustriaVisions and challenges for Balint work in Medicine in the new century.
  4. Michelle Moreau Ricaud, psychoanalyst, France  Balint in Berlin.
  5. Michel Delbrouck MD, family physician and psychotherapist.Burn-out syndrome, specific causes of the doctor's burn-out syndrome.
  6. Andre Marelon MD, Martine Granek-Catarivas MD and Stanley Rabin PhD,  Dept. of Family Medicine Rabin Medical Center and Tel-Aviv University, and  Department of    psychiatry, Soroka Medical center, Ben Gurion University of Negev, Israel.     The Pleasures of doctoring through reflections in Balint groups.
  7. Sotiris Zalidis, general practitioner, London (UK)   Making sense of a functional symptom (watering eyes) in terms of emotions.
  8. Brook, A. (1995)'The eye and I: psychological aspects of disorders of the eye',  Journal of the Balint Society 23; 13-16
  9. Brook, A  and Zalidis,S (1998): 'Blepharitis and grieving', Psychotherapy review 1: 23-25
  10. Brook A and Zalidis S (2003).'The watering eye: weeping without sadness', Journal of the Balint Society 31:    xx-yy
  11. Zalidis, S (2001)  A general practitioner, his patients and their feelings. Exploring the emotions            behind fysical symptoms. Free association Books, London
  12. Vingerhoets,JJM and Cornelisu,R. (2001)  Adult crying, a     biopsychological approach. Brunner Routledge
  13. Inman, W.S. (1946)'Sties, Barley and Wedding rings'. Brittish Journal of Medical Psychology 20: 331-338.
  14. Tim Niemeyer, Alfred Wegener Strasse 9, D-35039 Marburg. e-mail: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.   Wohlan denn Herz, (2003).
  15. Monica Constantinescu, Medical student Bukarest, Romania  'The last line of a battlefield'  (2003)
  16. Istvan Gyˆri, Debrecen, Hungary,'Could it also happen to me?' (2003)
  17. Otten, H.  Balintgruppe. In: Fengler, J.: Handbuch der Suchtbehandlung - Beratung- Therapie - PrÂvention, Landsberg / Lech 2002.
  18. Drees, A. Prismatische Balintgruppen Pabst Science Publishers Lengerich, 2002.


Ascona prijs: inlichtingen bij Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.